เพราะเหตุไร “ผู้สูงอายุ” ก็เลยไม่รู้เรื่องสึกคันภายหลังถูก “ยุงกัด”?

ในช่วงฤดูร้อนของประเทศญี่ปุ่น ถ้าไปนั่งตามใต้ต้นไม้ที่สวนสาธารณะก็ชอบมียุงมากัดได้ง่าย แม้กระนั้นสิ่งที่น่าอัศจรรย์คือ ผู้สูงอายุวัยเลยหกสิบกว่าปีหลายชิ้นนั่งอยู่ในสวนสาธารณะได้นานโดยไม่รู้เรื่องสึกคันแม้ว่าจะมียุงมากัดซ้ำๆซากๆ คนญี่ปุ่นเขาสังเกตเห็นในเรื่องนี้แล้วหลังจากนั้นก็ได้ไขข้อสงสัยแล้วด้วย เรามารู้จักกลไกการเกิดอาการคันจากการถูกยุงกัด และหาคำตอบว่าเพราะเหตุไรผู้สูงอายุจำนวนมากไม่ค่อยรู้สึกคันภายหลังจากโดนยุงกีดกั้น ร้านพวงหรีด

กลไกการเกิดอาการคันเพราะว่าการถูกยุงกัด
เมื่อยุงดูดเลือดคน ยุงจะปล่อยน้ำลายซึ่งมีโปรตีนชนิดหนึ่งออกมาเพื่อป้องกันไม่ให้เลือดแข็งทำให้สามารถดูดเลือดจากคนขึ้นมาได้ง่าย อย่างไรก็ดี ร่างกายมนุษย์เราจะตอบสนองต่อโปรตีนในน้ำลายยุงผ่านระบบภูมิคุ้มกัน ซึ่งจะมีผลให้รอบๆที่โดนกัดเกิดการบวมแดงและคันขึ้นมา หากว่าสุดท้ายอาการบวมจะหายไปแม้กระนั้นอาการคันยังคงอยู่จวบจนกระทั่งภูมิคุ้มกันจะมีผลให้โปรตีนนั้นสลายไป

คนคนละวัยมีการตอบสนองต่อการถูกยุงกัดได้เช่นไร
มนุษย์เรามีการตอบสนองของภูมิคุ้มกันต่อโปรตีนในยุงที่ต่างกันในแต่ละช่วงชีวิต ในเด็กทารก เมื่อโดนยุงกัด เด็กจะไม่รู้เรื่องสึกคันหรือมีลักษณะอาการบวมแดงรอบๆรอยแผลที่โดนกัด เพราะว่ายังไม่มีปฏิกิริยาตอบสนองทางภูมิคุ้มกันของร่างกาย อย่างไรก็ดี เมื่อถูกยุงกัดหลายหนเข้า ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายจะเบาๆถูกผลิตขึ้น กระทั่งเมื่อไปสู่วัยอนุบาลและประถมศึกษา เซลล์ภูมิคุ้มกันของร่างกายดังเช่นว่า T เซลล์ (T cells) และแมคโครฟาจ (Macrophage) จะจำโปรตีนในน้ำลายยุงและพวกมันจะมารวมกันที่ตำแหน่งที่โดนยุงกัด ก่อเกิดการบวมแดงขึ้น เด็กๆจะไม่รู้เรื่องสึกคันขึ้นมาในทันทีภายหลังจากโดนยุงกัด แม้กระนั้นอาการคันจะเกิดขึ้นหลังโดนกัดตรงเวลาหลัง 1-2 วัน เรียกปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันชนิดนี้ว่าปฏิกิริยาการหน่วงเวลา (Delayed reaction) ซึ่งเป็นระบบภูมิคุ้มกันภายหลังจากยุงกัดที่เกิดในเด็กจำนวนมาก อาการบวมแดงและคันจะหายไปในระยะเวลานับเป็นเวลาหลายวันจนกระทั่งสัปดาห์ อย่างไรก็ดี มีข้อควรพิจารณาคือ ไม่สมควรให้เด็กถูกยุงกัดหลายครั้ง เนื่องจากอาจจะเป็นผลให้เกิดการแพ้น้ำลายยุงและทำให้เด็กมีลักษณะอาการบวมคันและอักเสบที่ผิวหนังได้ ทั้งยังอาจจะก่อให้กำเนิดโรคอย่างไข้เลือดออกได้อีกด้วย

เมื่อโตขึ้นมาอีกและถูกยุงกัด ปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงจะแปรไป โดยเมื่อถูกยุงกัดร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินชนิด E หรือ IgE ขึ้นมาต่อต้านโปรตีนในน้ำลายยุง เมื่อ IgE จับกับโปรตีนที่ปะปนจะมีผลให้เกิดการหลั่งสารฮีสตามีน (Histamine) และสารอื่นๆออกมาจากเซลล์ที่เรียกว่า แมสต์เซลล์ (Mast cells) ซึ่งมีตำแหน่งอยู่ที่ผิวหนัง แล้วก่อเกิดอาการคันและบวมแดงขึ้นมาภายหลังจากโดนยุงกัดในเวลา 2-3 นาที อาการคันและบวมแดงจะบางเบาลงภายในระยะเวลาราวๆครึ่งชั่วโมง เรียกปฏิกิริยาการตอบสนองของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงชนิดนี้ว่า ปฏิกิริยาแบบรุนแรง (Immediated reaction) ทั้งนี้การตอบสนองแบบ Delayed reaction ก็จะยังเกิดขึ้นด้วย ขึ้นอยู่กับภูมิคุ้มกันของแต่ละคน ฉะนั้นยุงกัดเพียงแค่ครั้งเดียวก็นำไปสู่อาการบวมคันขึ้นมาโดยทันทีและบางครั้งก็อาจจะคันภายหลังจาก 1-2 วันด้วย

เมื่ออายุราวๆ 50-60 ปี และถูกยุงกัดมานับไม่ถ้วน T เซลล์และแมคโครฟาจจะเบาๆคุ้นกับโปรตีนในน้ำลายยุงและระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเริ่มไม่ค่อยตอบสนองต่อโปรตีนในน้ำลายยุงแล้ว การตอบสนองแบบ Delayed reaction จะเบาๆหายไป ดำรงไว้แม้กระนั้นการตอบสนองแบบ Immediated reaction ที่เมื่อถูกยุงกัดแล้วอาการบวมและคันที่เกิดขึ้นจะหายไปภายในระยะเวลาราวๆ 30 นาที

ในผู้สูงอายุที่อายุมากกว่า 60 ปี การตอบสนองภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction จะเบาๆหายไป แม้กระนั้นร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินอีกชนิดขึ้นมาต่อต้านน้ำลายยุงเป็น IgG ซึ่งเป็นแอนติบอดีที่มีประสิทธิภาพสูงสำหรับในการจับกับน้ำลายยุงและลดความรุนแรงของโปรตีนในน้ำลายยุงได้เร็วกว่าปฏิกิริยาการตอบสนองของภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction จึงทำให้ผู้สูงอายุไม่มีอาการบวมและคันจากการถูกยุงกัดนั่นเอง

หากว่าเมื่ออายุมากขึ้นอาการบวมคันจากการถูกยุงกัดจะลดลงกระทั่งทำให้ผู้สูงอายุในประเทศญี่ปุ่นสามารถไปนั่งใต้ต้นไม้ในสวนสาธารณะช่วงหน้าร้อนได้อย่างไร้ไม่สบายใจ แม้กระนั้นสำหรับชาวไทยไม่ว่าจะเป็นช่วงๆไหนของชีวิตเราก็ยังต้องระมัดระวังยุงอยู่ตลอด เนื่องจากยุงเป็นพาหะนำโรคอย่างไข้เลือดออกและไข้มาลาเรีย

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *